Afdeling GRONINGEN

De Padloper is een periodiek van de

Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging

afdeling Groningen en verschijnt 4 x per jaar

Jaargang 17, 2003 nummer 1

BESTUUR

Voorzitter/Secretaris:

Wim Zolf, Postbus 1006, 9670 EA Winschoten 0597xxx4 mailto rjj_at_hetnet.nl

Penningmeester:

Wiebe Postma, Larixlaan 1xxx Roden

050 50xxxx mailto wiebe.postma_at_hetnet.nl

Natuurhistorisch secr. & excursiecommissie:

Brenda Bolt, xxxxxx Groningen

050 5xxxx mailto BA.Bolt_at_wanadoo.nl

Algemeen bestuurs- & redactielid:

Willem Stouthamer, Zoutstraat Groningen 050 xxxxx1

WERKGROEPEN

Planten: Willem Stouthamer

Vogels: Erik Hoxxink 050 xxxx en Gerard Strabxxxbing 050 5xxx6

PADLOPER

Redactie: Erna Kuiper, Willem Stouthamer

Copysluitingsdatum volgende nummer: 15 juni 2003.

alle copy liefst vastgelegd in Word kunt u sturen naar:

Redactie Padloper, Zoutstraat 17-3, 9712 TB Groningen

of mailto stouthamer.wj_at_inter.nl.net

Contributie: lid € 23,--; huisgenootlid € 10,--; donateur € 7,-- per jaar.

Opzeggen vóór 1 december van het lopende jaar.

postgironummer 855.090 KNNV afd. Groningen

tnv. Penningmeester KNNV, Larixlaan 12, 9301 NP Roden

Afbeelding voorkant: Zeevenkel (Crithmum maritimum)

overgenomen uit Nederlandse oecologische FLORA, uitgave IVN

Inhoud

Van de redactie	3
In memoriam	4
Programma vogel - en plantenwerkgroep	5
Grote zaagbekken	6
Kijk eens naar HOMMELS	7
Natuurproject	8
Gezocht: Dennenwolfsklauw	12
Bedreigde plantensoorten	14
Excursieverslagen	16
- Snertwandeling	16
- Eemshaven	16
- Humsterland en Middag	17
- Naar de knoppen	19
Boekbespreking	21
Gierzwaluwkalender	23
Plantencursus 2003/2004	25
Excursieprogramma’s	26
- Stichting Bat	26
- IVN Haren-Groningen	27
- KNNV Groningen	29

Van de redactie

Ik ben zeer fier dat wij weer een goed gevulde editie van de Padloper aan u kunnen voorleggen. Mijn dank gaat uit naar allen die hier toe bijgedragen hebben.

In het vorige nummer hebben wij Henk Burgler herdacht, nu vindt u in deze Padloper in memoriam van onze afdelingssecretaris Geert de Boer. Tijdens de ledenvergadering is vastgesteld dat onze voorzitter Wim Zolf zijn taak voorlopig overneemt. Helaas houdt met het overlijden van Geert ook de insectenwerkgroep op te bestaan.

Na de crematieplechtigheid sprak ik met Martje Dolfien. Zij vertelde mij dat haar man Hiddo een hersenbloeding heeft gehad en nu in het Zonnehuis te Zuidhorn verblijft. Wie stuurt hem of haar een groet?

Eveneens tijdens de ledenvergadering is geconstateerd dat de termijn van onze penningmeester er op zit. Het bestuur is er niet in geslaagd een vervanger te vinden. Wie wil zijn taak overnemen en/of de bestuurlijke slagkracht van onze afdeling helpen vergroten?

In deze Padloper boordevol cursussen en oproepen om Hommels (zie Natura), Dennenwolfsklauwen en Spaanse ruiters te melden en eveneens de Gierzwaluwenkalender te controleren voor Groningen en de eerste waarneming van een Gierzwaluw met datum en tijd te doen!

Ruim voldoende om u te bekwamen en/of actief er op uit te gaan!

IN MEMORIAM

GEERT DE BOER 1936 - 2003

Volkomen onverwacht overleed op 24 februari j.l. mijn goede vriend Geert de Boer. Ik leerde hem kennen in de KNNV afdeling Groningen in de zestiger jaren. Samen met een groepje, waarin o.m. Jo de Jonge, John Otto en Fred Wilmink, bivakkeerden we vele weekends bij de Lauwerszee. We telden vogels, trokken over ‘de plaat’ en we genoten.

Geert trouwde net Janna, die regelmatig mee op excursie ging. Geert was een enthousiast KNNV-er en ook in het bestuur droeg hij zijn gewaardeerde steentje bij, wat hij later eveneens in diverse andere organisaties deed. Hij ging zich geleidelijk specialiseren in insecten, in welk onderdeel van de natuurstudie hij zich een grote kennis eigen maakte.

Plezierige tijden waren er bij de caravan die ze in Sleeswijk-Holstein stationeerden en waar ook de jongens op de boerderij veel plezier hadden. Helaas ging het later in zijn gezin minder voorspoedig. Problemen met z’n kinderen en de ziekte die Janna trof, gevoegd bij zijn werkeloosheid tijdens de malaise in de scheepsbouw waar hij technisch tekenaar was, én daarbij nog komende zijn eigen gezondheidsproblemen maakte zijn bestaan moeilijk tot zeer zwaar. Janna overleed, Geert achterlatend met een afkeer van alles wat met geneesheren, ziekenhuizen en verzorgsters te maken had. Daarover praten met hem was bijna niet meer mogelijk.

Toch kwam er een lichtpuntje toen Aafke in zijn leven kwam. Na enkele jaren trouwden zij. Samen hebben ze een paar fijne jaren gehad Geert genoot van Aafke’s kleinkinderen, vooral van de jongste die in Frankrijk werd geboren. Regelmatig trokken ze daarheen. Zijn hartkwaal blééf hem parten spelen. Lange tijd heb ik met hem in een schilderclubje gezeten en spraken we elkaar bijna wekelijks. We konden het, al die tijd dat we elkaar kenden, goed samen vinden.

Tegen Aafke heeft hij eens geuit in de trant van: ik zal wel niet oud worden. Die verwachting is dus uitgekomen op die maandagavond op de stoep voor het natuurmuseum.

De tekst op de rouwkaart luidde: “Maak niet te veel ophef over mijn dood. Herinner mij in leven”. Dát zal ik doen.

Steenwijk Jan Luit

Programma 2003

VogelWerkGroep

De maandelijkse excursies zijn op de 2 e zaterdag van de maand en is de aanvangstijd 9.00 uur ’s morgens.

April - de Breebaart-polder bij Termunten onder begeleiding van een gids Groninger Landschap

Mei - de Eemshaven

Jun i- het Friese deel van de Lauwersmeer, een voettocht

Juli - vakantie

Augustus - Opnieuw de Breebaart-polder

September - Schiermonnikoog, per fiets (de klassieker)

Oktober - de Lauwersmeer

November en December – de Drentse Aa

KNNV-leden die een keer zin hebben om mee te gaan kunnen contact opnemen met Gerard Strabbing, tel. 050 5346476

PlantenWerkGroep

We beginnen op donderdagavond 10 april om 18.30 uur bij het voormalig busstation, thans cafetaria ‘de Wachtkamer’ aan de Bedumerweg. We inventariseren voor Floron in het kader van het witte gebiedenplan (atlasproject) bij Hoogkerk/Aduard en Bedum. We verzamelen ons op genoemde plek elke donderdagavond (behalve Hemelvaart) tot september.

Extra gaan we speuren naar muurplanten op oude bruggen en sluizen en er zijn enkele excursies.

GROTE ZAAGBEKKEN op het meer van Annecy (Frankrijk)

Grote zaagbekken broeden niet alleen in Noord Europa, maar ook o.a. in het uiterst Oost Frankrijk en in Zwitserland.

In mei 1996 zie ik de Grote zaagbekken op een avond voor het eerst aan de zuidoever van het meer van Annecy: een vrouwtje met 18 juveniel gedeeltelijk in haar kielzog en 6 op haar rug!

De volgende dag blijkt een tweede vrouwtje mee verantwoordelijk voor dit grote aantal. Een snel stromende beek in het reservaat Le Bout du Lac is hun domein.

Mei 1997 weer een vrouwtje met 10 juveniel, ‘s morgens heel vroeg en ‘s avonds. Ruim een week later zijn ze zo groot dat ze zelfstandig op visjes jagen. Met een sprongetje duik ze nauwelijks onder het oppervlak van het water horizontaal de visjes na.

Dit jaar ben ik er weer. De oudervogels zijn zo mak, dat ze op het campingstrand veren poetsen. De jongen zitten op het meer weer gedeeltelijk op moeders rug, terwijl ze zelf met de kop half onder water op visjes loert. De functie van de zaagbek is zo goed te zien.

Bewondert u de wintergasten straks ook weer bijvoorbeeld in de haven van Lauwersoog?

Wiebe Postma

Van de redactie: helaas had dit artikel eerder geplaatst moeten zijn.

De oproep is nu: heeft u tijdens uw vakantie een bijzondere (natuurlijke) ervaring, eventueel met foto/dia, laat het de redactie van de Padloper weten, dan kunnen wij dat plaatsen (deze keer tijdig).

Kijk eens naar hommels

Bovenstaande tekst stond boven een artikel in de eerste Natura van 2003. Hiermee werd het startsein gegeven voor het tweede waarnemingsproject over hommels. In 1994/95 was het eerste hommelproject. Dat leverde 5000 ingevulde waarnemingsformulieren op.

Het aardige van hommels is dat ze betrekkelijk makkelijk zijn waar te nemen en dat je er niet ver voor weg hoeft. De eigen tuin of directe omgeving levert al voldoende waarnemingen om te rapporteren met het formulier in de Natura 2003/1. Andere waarnemingen tijdens excursies e.d. zijn natuurlijk ook van harte welkom. De KNNV besteed veel aandacht aan het hommelproject.In de Natura’s van 2003 zal steeds een artikel over hommels staan.Daarnaast is er de landelijke publiciteit. Een artikel in de Telegraaf en de Libelle leverde een overstelpende hoeveelheid aanvragen voor een zoekkaart / waarnemingsformulier op.

Als afdeling hebben wij voldoende materiaal om u en anderen te voorzien zodat u het landelijke bureau daar niet voor behoeft te bellen.

Wilt u één of meer waarnemingsformulieren neem dan contact op met één van de bestuursleden.Weet u een plek waar u/wij een affiche op kunnen hangen dan horen wij dat graag.

En tot slot: neemt u een hommel waar die u niet kunt determineren (met de kaart), beschrijf hem dan goed of vang hem en neem contact op met Wim Zolf. Hij zal proberen via deskundigen de naam te achterhalen.

Dus actie is geboden en let daarbij ook op zaken die in het eerste artikel van Natura worden genoemd zoals: op welke plant trof je de hommel, buzzde hij/zij etc

Wim Zolf

Natuurproject 2003 De Hunze

Dit jaar zal de KNNV afdeling Groningen het gebied De Hunze tussen het bestaande industrieterrein Euvelgunne en het toekomstige bedrijventerrein Eemspoort inventariseren voor de gemeente Groningen.

ligging

Het gebied ligt ingeklemd tussen het bestaande industrieterrein Euvel-gunne ( westzijde) en het nieuwe industrieterrein Eemspoort (oostzijde) en tussen de zuidelijke ringweg ( noordzijde) en de A7 (zuidzijde). Bij de aanleg van het industrieterrein Eemspoort is het oorspronkelijke tracé van de Hunze bewaard gebleven en waar mogelijk hersteld.

historie

Het beekdal is gevormd in de ijstijd om het smeltende gletjeswater af te voeren en later veranderd in een beek door de verminderde waterafvoer.

In het terrein zijn nog steeds de oude meanders van de Hunze te herkennen. Het beekdal is al sinds het begin van de jaartelling bewoond en bewerkt door mensen en is daarmee een oud cultuurlandschap. In de lage gebieden langs de beek waren de graslanden voor het vee en op de hogere stukken werden de gewassen geteeld. Het gebied wat nu aangeduid wordt als de Hunzezone was vanouds een strook met kleine percelen weiland met daarin boerenerven met de daarbij behorende begroeiing. De stadsarcheoloog van de gemeente Groningen,

G. Kortekaas, heeft archeologisch onderzoek gedaan in dit gebied, en heeft ook laten onderzoeken welke planten hier in een grijs verleden hebben gestaan. In een volgende Padloper hoop ik hier dieper op in te kunnen gaan.

nieuwe situatie

Met de aanleg, vanaf 2000, van het bedrijventerrein Eemspoort is de Hunzezone weer teruggebracht in de oorspronkelijke ligging. Een groot deel van het meanderende beekje was nog aanwezig als sloot of was herkenbaar aan de structuur en verkaveling van het landschap. De Hunze heeft weer een wat meer respectabele breedte gekregen door flauwe oevers en plasbermen in de binnenbochten aan te leggen. De buitenbochten zijn relatief steil vormgegeven. Het bochtige verloop is teruggebracht. Bestaande stroomwallen zijn gehandhaafd en op sommige plekken is het reliëf verstrekt. Langs de oevers is de oorspronkelijke verkaveling intact gelaten, en ook de boerderijen die er nog staan, blijven gehandhaafd.

De Hunze wordt gevoed via de bestaande sloten uit de zone, met regen - en met oppervlaktewater van de aangrenzende bedrijfsterreinen. Door slootjes in kleine stukjes te koppelen voeden ze zo regelmatig de Hunze met water. Er is ook een poel gegraven, welke op het diepste punt anderhalve meter diep is. Poelen zijn ook vroeger ontstaan bij overstromingen van de Hunze. De poel draagt bij aan de buffering van regenwater en biedt een ecologische verrijking van het gebied. Er wordt gehoopt dat amfibieën hier een goede plek vinden. Of de poel ook via het grondwater zal worden gevoed, wordt deze zomer uitgezocht.

grondsoort

De bodem bestaat uit verschillende soorten kleigronden. Een groot deel van de kleigronden bestaat uit een lichte- of zware kleibovengrond op een zavel of kleigrond. Plaatselijk kan en kattekleilaag zitten die zich op minder dan 80cm onder het maaiveld bevindt.

beplanting en beheer

Het relatief droge gebied ten westen van Euvelgunne zal beplant worden met een houtwal met als soorten Polulier, Meidoorn, Sleedoorn, Braam en Vogelkers. De Eemspoort zal vanuit het gebied deels aan het oog onttrokken worden door een struweelbeplanting van Zwarte Els, Grauwe wilg, Gelderse roos en Meidoorn. De struweelbeplanting zal de eerste jaren beschermd worden tegen begrazing.

De overige gebieden, naast de boerderijtuinen, krijgen een stroomdallandschap met een soortenrijke grasvegetatie. Hier zal zomerbegrazing plaats vinden met een dichtheid van maximaal 1 tot 1,5 rund per hectare. Distels en andere ongewenste vegetatie zal een keer per jaar ( september) worden uitgemaaid in het weidegebied.

In de sloten zal een doorstroomprofiel van 1 meter worden gehandhaafd, in het overige deel zal vegetatie zijn toegestaan.

De poel zal jaarlijks deels worden geschoond, het talud van de poel twee keer per jaar worden gemaaid (half juni en september) . Een gedeelte van het maaisel zal in depot worden gezet als overwinterings-mogelijkheid voor amfibieën.

plannen

Plannen om de Hunze ook te verbinden met het deel aan de noordkant van de rondweg stuiten op een weigering van RWS. In de planvorming van het aangrenzende bedrijventerrein ( Milieuboulevard II) zal voortzetting van de Hunze naar het zuiden toe worden opgenomen.

De plannen voor de Hunzezone zijn aan de zuidkant nog niet voltooid. De meeste woningen in Roodehaan zullen worden gesloopt, de verwerving van eigendommen is nog niet afgerond.

Alleen bestaande bedrijfs(boerderij) locaties zullen gebruikt worden voor nieuwe vestigingen van bedrijven. Van de toekomstige bedrijfslocaties zijn er een aantal conform bestemmingsplan in gebruik. Sinds september 2001 hebben reeds gevestigde ecologische bedrijven het initiatief genomen tot de realisering van een cluster voor ecologische bedrijven in de Hunzezone, te beginnen in de Oude Roodehaan. De gemeenteraad heeft vervolgens vastgelegd dat bij vestiging van nieuwe bedrijven de voorkeur zal worden gegeven aan bedrijven in de ecologische sector.

(Bronnen (soms letterlijk): SrIR-voorbeeld-Project Hunzezone, Eindverslag; Beheerplan Hunzezone, CONCEPT, nov. 2002)

Excursies / inventarisaties

De afdeling Groningen heeft vooralsnog vier excursies gepland in het gebied. Alle excursies zullen beginnen op de hoek van de Gothenburgweg en de Kielerbocht (vertrekpunt), dit is aan de noordwestkant van het gebied. Een busstation is vlakbij aan de andere kant van de Beneluxweg aan de Osloweg. Iedereen is welkom op deze excursie waarop of planten dan wel vogels zullen worden geïnventariseerd.

Zondag 18 mei vogelinventarisatie

Deze excursie zal worden geleid door Wim Zolf en vertrek om 8.00 uur vanaf het vertrekpunt. Aanmelden is noodzakelijk

Wim Zolf 0592 - 434834

Zondag 25 mei vogelinventarisatie

Ook deze excursie zal worden geleid door Wim Zolf en vertrek om 8.00 uur vanaf het vertrekpunt. Aanmelden is noodzakelijk

Wim Zolf 0592 - 434834

Dinsdag 3 juni planteninventarisatie

Kees Boele zal de inventarisatie leiden en speciaal aandacht en uitleg geven aan planten die aan de oevers gevonden kunnen worden. Vertrek om 19.00 uur op het eerder genoemde vertrekpunt.

Dinsdag 1 juli planteninventarisatie

Kees Boele zal de inventarisatie leiden en speciaal aandacht en uitleg geven aan planten die in het water gevonden kunnen worden. Vertrek om 19.00 uur op het eerder genoemde vertrekpunt.

Leden die graag nog eens op een andere dag alleen of samen met anderen planten, vogels of iets anders willen inventariseren zijn van harte welkom. Neem dan contact op met Brenda Bolt 050 5273227.

Gezocht: Dennenwolfsklauw

Medewerking gevraagd naar aanleiding van recente vondsten in Drenthe en Groningen.

De Dennenwolfsklauw (Huperzia selago) is een van de zeldzaamste plantensoorten van onze inheemse flora. Een berekende trend op basis van een vergelijking tussen 1935 en 1999 laat een zeer sterke afname zien. Momenteel is de soort geclassificeerd als zeer zeldzaam en in zijn voorkomen vrijwel beperkt tot de noordelijke helft van ons land. In Drenthe is de soort omstreeks 1992 voor het laatst aangetroffen.Verrassend is dan ook dat Dennenwolfsklauw in 2002 op twee plaatsen in Drenthe en op zes plaatsen in Groningen is gevonden.

Graag willen wij met het oog op een in bewerking zijnde artikel over Dennenwolfsklauw in Nederland zoveel mogelijk gegevens verzamelen over recente groeiplaatsen. Alle informatie is welkom! We hopen echter vooral dat in het komende groeiseizoen floristen hun ogen extra de kost willen geven. Het onder de aandacht brengen van het voorkomen van een bepaalde (zeldzame) soort heeft in het verleden immers al vaker geleid tot het daadwerkelijk vinden van nieuwe groeiplaatsen. Elke florist kent daar wel voorbeelden van.

Voor het vinden van Dennenwolfsklauw is het belangrijk de eventueel op het oog geschikte locaties nauwgezet af te speuren. Planten worden gemakkelijk gemist. Bovendien bestaan populaties in veel gevallen uit slechts één of enkele planten.

Welke locaties zijn geschikt? Globaal kan gelet worden op plaatsen met vochtige (leemhoudende) zandgrond en met open plekken tussen de aanwezige begroeiing.Groeiplaatsen zijn vaak iets beschaduwd en in heuvelachtig terrein (of sloottaluds) groeit de plant bij voorkeur op noordhellingen. De plantengroei wordt vaak gekarakteriseerd door Struik - en Dopheide en algemeen voorkomende mossen als Gewoon haarmos en Groot rimpelmos. In de (onmiddellijke) omgeving bestaat een goede kans op het aantreffen van andere zeldzame soorten als Grote wolfsklauw en Moeraswolfsklauw.

Dergelijke groeiomstandigheden zijn o.a. te vinden in zandafgravingen, heidevelden, ijle bossen, ongemaaide sloottaluds e.d., maar ook in natuurgebieden waar herstel van (zeer) voedselarme omstandigheden heeft plaatsgevonden. In het laatste geval moeten deze minstens zo’n tien jaar geleden aangelegd zijn. Zoeken op plaatsen waar deze herstelmaatregelen de afgelopen vijf jaar hebben plaatsgevonden is weinig zinvol.

Met het oog op te verrichten metingen aan de plant en te maken vegetatieopnames willen wij bij voorkeur elke groeiplaats bezoeken. In ieder geval willen wij graag het volgende weten: naam gebied, coördinaten, beschrijving groeiplaats, aantallen, degene die de planten gevonden heeft en datum van de vondst.

Voor vragen e.d. kan men contact opnemen met mij. Mede namens Piet Bremer alvast bedankt en we hopen natuurlijk op reacties.

Bert Oving

Parelduiker 17

9648 DE Wildervank

telefoon: 0598-619827/ 06-51238940

e-mail: bertoving_at_wanadoo.nl

Aandacht voor bedreigde plantensoorten 2003

Nederland heeft een rijke flora. Veel plantensoorten staan echter onder druk. Van de 1490 vaatplanten staan er 499 op de Rode Lijst.

Voor 2003 heeft FLORON een selectie gemaakt van 25 zeldzame bedreigde plantensoorten (tabel1) waarvan zij dit jaar een compleet overzicht willen maken. Van de meeste soorten zijn al flink wat gegevens verzameld in de afgelopen 4 jaar. Met hulp van FLORON districtscoördinatoren, enthousiaste floristen en KNNV-ers moet het mogelijk zijn om de ontbrekende kennis in het komende veldseizoen te verzamelen. Vanuit het Landelijk Bureau zullen terreinbeheerders en soortdeskundigen worden geraadpleegd om zoveel mogelijk te weten te komen over de locatie en de grootte van de overige populaties. Aangezien de 25 soorten allemaal zeldzaam zijn, zijn er FLORON-districten waarin nauwelijks vindplaatsen voorkomen. We hebben daarom een algemenere soort toegevoegd die karakteristiek is voor een van de belangrijke (half) natuurlijke biotopen in Nederland: namelijk de natte voedselarme graslanden. Het betreft Spaanse ruiter. De soort komt voor in natuurgebieden en tot 20 jaar geleden ook nog verspreid in het cultuur-landschap van de laagveen-gebieden en de natte zandgronden. Hoeveel populaties zijn er nog over van de 380 die sinds 1975 in FlorBase-bestand zijn vermeld? Zijn er nog populaties in het cultuurland? Hoe groot zijn de nog aanwezige populaties? Spaanse ruiter wordt door veel organisaties als symbool voor moerassen en het kleinschalig agrarisch landschap beschouwd. Laten we nu eens proberen om vast te stellen hoe het met dit logo van natuurlijk Nederland is gesteld?

Meedoen?

We hopen dat velen zich willen inzetten voor dit project en zo bij te dragen aan een betere bescherming van de wilde flora in Nederland.

In de provincie Groningen komt Rozenkransje en Honingorchis voor in de Lauwersmeer. Zeevenkel groeit op de zeereep en is bekend van de Eemshaven. Groensteel behoort tot de muurvegetatie en van de Spaanse ruiter is bekend dat deze bij Ter Apel en in het Westerkwartier op en iets over de grens van Friesland voorkomt. Zijn deze gegevens nog juist? Indien je een of meerdere van de 26 soorten vindt, noteer dan precies waar en hoeveel en geef dit zo spoedig mogelijk door aan Willem Stouthamer (FLORON districtscoördinator).

Tabel 1. Lijst van bedreigde soorten 2003

	Wetenschappelijke naam	Nederlandse naam
1	Aceras anthrophoprum	Poppenorchis
2	Antennaria dioica	Rozenkransje
3	Apium repens	Kruipend moerasscherm
4	Arctostaphylos uva-ursi	Berendruif
5	Asplenium viride	Groensteel
6	Ceterach officinarum	Schubvaren
7	Cornus suecica	Zweedse kornoelje
8	Crithmum maritimum	Zeevenkel
9	Eriophorum latifolium	Breed wollegras
10	Erysimum cheiri	Muurbloem
11	Gentianella ciliata	Franjegentiaan
12	Herminium monorchis	Honingorchis
13	Juncus capitatus	Koprus
14	Lobelia dortmanna	Waterlobelia
15	Melampyrum arvense	Wilde weit
16	Moneses uniflora	Eenbloemig wintergroen
17	Ophrys insectifera	Vliegenorchis
18	Orchis simia	Aapjesorchis
19	Orobanche rapum-genistae	Grote bremraap
20	Pinguicula vulgaris	Vetblad
21	Spiranthes spiralis	Herfstschroeforchis
22	Teucrium scordium	Moerasgamander
23	Vaccinium uliginosum	Rijsbes
24	Viola lutea subsp. calaminaria	Zinkviooltje
25	Viola persicifolia	Melkviooltje
26	Cirsium dissectum	Spaanse ruiter

EXCURSIEVERSLAGEN

Snertwandeling op 5 januari 2003

Op het parkeerterrein van herberg de Blankehoeve schudden 20 KNNV-ers elkaar de hand om nieuwjaarswensen uit te wisselen.

Het was een koude morgen en de kleur van de lucht verraadde dat een sneeuwbui niet ver weg was.

De wandeling in het Noordlaarderbos ,was een echte wandeling waarbij weinig op de natuur werd gelet maar des te meer informatie werd uitgewisseld waar ieder vorig jaar op vakantie of excursie was geweest. Ook de vakantie voornemens en excursiedoelen voor 2003 werden doorgenomen.

De snertwandeling is dan ook een echt sociaal gebeuren en geen echte excursie . Toch werden nog enkele vogels waargenomen die het vermelden waard waren zoals enkele Buizerds en een paartje Goudvinken. Ook de uitleg bij de pingo aan de Duinweg kon ieder boeien.

Na de wandeling liet ieder zich de snert in de Blankehoeve goed smaken en een enkeling vond het laat genoeg en koud genoeg voor een berenburger.

Buiten was het intussen gaan sneeuwen en dat verleidde enkelen er toe niet naar huis te gaan maar een sneeuwwandeling te gaan maken.

Wim Zolf

Vogelexcursie Eemshaven op 16 februari

Het was een koude gure dag waarop 7 KNNV-ers, waaronder de secretaris van de afdeling Assen en zijn vrouw, naar de Eemshaven trokken.

De Julianahaven was leeggeblazen op een aantal Wilde eenden na en enkele Wintertalingen.

De bekende plekken in de Eemshaven-West leverden niet meer dan enkele verdwaalde vogels op: één Grutto, één Buizerd en ga zo maar door.

Met dit slechte resultaat in het achterhoofd en de snijdende kou buiten zette het auto-convooi koers naar de zg. rommelhoek met als doel daar naar Sneeuwgorzen te kijken.Toen bleek dat een wandelaar hier zijn hond uitliet was ieder rijp om de excursie af te blazen en naar huis te gaan.

Helaas. Uw rapporteur kon het niet laten en reed naar de Eemshaven-oost . Onderweg zag hij een vrouwtje Blauwe kiekendief en op de toren van de Eemscentrale zat een paartje Slechtvalken (dat daar waarschijnlijk deze zomer wel weer zal broeden).

Wim Zolf

Lezing Middag-Humsterland door Ben Westerink dd. 28 januari

Onze afdeling was heel blij dat Ben Westerink een inleiding wilde houden over Middag-Humsterland. Vanwege het onderwerp en de inleider was voor de nodige publiciteit gezorgd bij o.a.collega-afdelingen en in de Gezinsbode. Toen echter op de dag van de lezing Ben Westerink zelf geïnterviewd werd in het Dagblad van het Noorden en aangaf dat hij ’s avonds een lezing ging houden voor de KNNV, wisten we dat we over belangstelling die avond geen klachten zouden krijgen. KNNV-ers, bewoners van Humsterland en andere belangstellenden bevolkten de filmzaal.

Kortom ,de thuisblijvers hadden gelijk. In de filmzaal van het Natuurmuseum was geen plaatsje meer onbezet.

Ben schetste in zijn lezing de ontwikkeling van het noordelijk deel van onze provincie in de loop der eeuwen.

Bijzonder daarbij was dat dit niet alleen een verhaal was van aanwas en aangroei maar ook van afkalving. Duidelijk was ook dat de mens geleerd had met het water te leven middels wierden en terpen.

Aardig was dat Ben en passant opmerkte dat een ramp als in 1953 hier in het Noorden minder slachtoffers zou hebben gemaakt door de opbouw van het landschap middels die wierden en terpen.

Het Humsterland kenmerkt zich als een weids land dat zeer geschikt is om te fietsen en voor auto’s vaak enige frustratie oplevert vanwege de doodlopende wegen.

Meest opvallend in het landschap zijn de kromme en kronkelige sloten.Deze sloten hebben hier al eeuwen zo gelegen.Het zijn voormalige prielen.Deze wadgeulen dateren uit de periode dat de Waddenzee en de uitstromende rivieren hier nog vrij spel hadden.Dat vrije spel heeft geduurd tot de twaalfde eeuw, toen is men het gaan bedijken.

Dat vrije spel heeft niet alleen sporen nagelaten door middel van de kromme sloten maar ook als relief in het landschap.Zo zijn als gevolg van de riviertjes de Hunze en de Drentsche Aa oeverwallen in het landschap zichtbaar.Die riviertjes maakten in een bepaalde periode dat er eilanden ontstonden: Humsterland en Middag.

Ben Westerink vertelde nog veel meer boeiende zaken over de voorbije eeuwen in dit landschap.En boeiend en belangwekkend is het landschap zelfs zodanig dat het is voorgedragen als werelderfgoed van de UNESCO. Kortom, ga dat zien ,maar niet nadat je er iets over gelezen hebt.

Wat tenslotte opviel was dat Ben een echte dia-lezing hield met nadruk op lezing. Deze aanpak leidde tot vele enthousiaste reacties uit de zaal. Een leuke leerzame avond dus.

Wim Zolf

Naar de knoppen

Op zondagochtend 9 maart verzamelden zich enkele leden voor het landgoed de Braak in Paterswolde. Nog geen blad te bekennen, toch zal Kees Boele ons uitleggen hoe de bomen in het vroege voorjaar te herkennen zijn. Bij de determinatie gebruikt Kees de Knoppentabel. Een oude uitgave van de NJN, misschien nog te verkrijgen via de boekenstand op een vergadering e.d. van Jan Luit.

In de inleiding van de knoppentabel staat: “Wat valt er zoal op te merken aan een ‘kale’ boom? dat zijn verschillende dingen; knoppen, takken, stekels, doorns en verschillende soorten bast. Er zijn eindknoppen en zijknoppen te onderscheiden. Zijknoppen worden verdeeld in okselknoppen, die in de bladoksel staan en toevallige knoppen, die op willekeurige plaatsen staan. Nu kunnen er in een blad oksel een of meerdere knoppen ontstaan. Als er meer zijn onderscheidt men hoofd - en bijknoppen, b.v. Vlier of Kamperfoelie. De knoppen kunnen vrij liggen, maar ook in de stengel ingezonken zijn b.v. bij de Acacia. Verder kunnen de knoppen naakt zijn of bedekt; in het laatste geval heeft de knop knopschubben. Deze knopschubben zijn vervormde bladeren, bladstelen of steunbladeren”. En zo gaat de inleiding verder. Stadje voor stapje zijn waarnemingen verwoord en systematisch gerangschikt. Nu zullen we onze waarnemingen nog moeten omzetten in herkenning.

Direct naast de auto’s aan de slootkant staat een Zwarte els (Alnus glutinosa); voor een ieder makkelijk te herkennen aan zijn bloei en veelvuldig voorkomen. De knoppen staan in drie rijen en zijn gesteeld. De bloeiwijze schutblad bruinachtig tot paarsrood, vaak met een grijsblauwe vlek in het midden; pruimenblauw zegt Siny Becker treffend. De mannelijke katjes zijn 6-12 cm lang, eindstandig, 3-6 bij elkaar en de vrouwelijke staan in zijstandige, gesteelde, 1-2 cm lange kale bloeiwijze. De Hazelaar (Corylus avellana) staat al in bloei. Siny Becker merkt op dat het net rode sterretjes zijn. De knoppen van de Zomereik zijn stomp, kort en gewimperd, van de Wintereik lang en spits en van de Amerikaanse eik kaal. De Meidoorn heeft stekels en mooie ronde knopjes. De knoppen van de Vlier staan half open en laten opgerolde blaadjes zien. De Es heeft donkere hoekige knoppen en de knoppen van de Esdoorn zijn groen met een zwart randje (de Noordse esdoorn heeft dat niet). Een Lijsterbes heeft kromme takken en korte loten. Een galwesp ter grote van een potloodpunt laat zich bewonderen. Kees weet te vertellen dat deze tot de voorjaarsgeneratie behoort. In het bos staan Grijze gaatjeszwam (Bjerkander adusta). Oranje aderzwam (Phlebia merismoides), Zwarte – (Exidia glandulosa) en Gele trilzwam (Tremella mesenterica) en Oranje dropzwam(Dacrymyces stillatus). Op een Vlier staat Judasoor (Auricularia auricula-judae).

De knoppen van een Beuk zijn lang en spits en Kees laat goed het verschil zien met de Haagbeuk, welke schijnbaar eindstandige knoppen heeft en deze knoppen zijn een stuk korter. De Ruwe berk heeft onbehaarde knoppen en de Kastanje plakkerige knoppen en op de bast lenticellen. Enfin zo kan ik wel doorgaan, ga een volgende keer zelf mee op excursie. Tenslotte gaan we Vennebroek in tegenover de Braak. Vanuit de vogelhut nemen we vele vogels waar op en om het Friese veen, waarvan ik alleen de Grote zaagbek noem.

Kees Boele bedankt, wellicht voor herhaling vatbaar.

(Je behoeft niet weer in de honden-shit te vallen, opdat we je volgen.)

Willem Stouthamer

Literatuur:

- Knoppentabel, Sam Segal, uitgave NJN

- Bloemen van bomen en heesters in West- en Midden Europa, Jean-Dennis Godet, uitgave Thieme-Zutphen ISBN 90-03-98290-2

- Knoppen en takken van bomen en heesters, Jean-Denis Godet, uitgave Thieme-Zutphen, ISBN 90-5210-070-5

- Paddenstoelen en schimmels van West-Europa, Roger Phillips, uitgave Spectrum Natuurgids ISBN 90 274 77078

Recent verschenen publicaties

In de serie Nederlandse Fauna is verschenen deel 4

DE NEDERLANDSE LIBELLEN

(ODONATA) onder auspiciën van de Nederlandse vereniging voor Libellenstudie.

Het is evenals zijn voorgangers geen boek dat je even in de zijtas meeneemt, maar voor de studie van Libellen uitermate geschikt naast de Veldgids Libellen.

In dit boek wordt naast de hoofdstukken over o.a. bouw en ontwikkeling, levenswijze, biotopen en bescherming alle in Nederland voorkomende soorten beschreven.

De soortbeschrijvingen gaan gepaard met zeer duidelijke foto’s en of tekeningen.

Al met al een boek dat zijn prijs ten volle waard is en vooral voor liefhebbers van Libellen een must.

Prijs € 67,50

* * *

Een tijdje geleden is ook verschenen

ZELF DE NATUUR IN

Dit boek is een verbeterde en herziene uitgave van het jaren geleden verschenen Basis Natuurboek.

Het is speciaal voor diegene, die beginnen op het gebied van de veldbiologie, maar er zit voor ‘elck wat wils’ bij. Dit boek is geschreven door jongeren uit de NJN.

Het boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel besteden de auteurs aandacht aan de verschillende ecosystemen, grondsoorten, klimaat, de geschiedenis van de ecologie, veldbiologie en natuurbescherming.

In het tweede deel komen de meest algemene en herkenbare planten en dieren aan bod. Per soort worden kenmerken, levenswijze en leefgebied beschreven.

Hoewel de auteurs schrijven dat dit boek in de excursietas van ieder hoort, vind ik het toch iets te groot daarvoor.

Maar zij, die zonder diepgaand onderzoek toch veel willen zien, kan ik dit boek van harte aanbevelen.

ZELF DE NATUUR IN (Basisboek voor veldbiologie in Nederland) onder redactie van S. Turhout et al.

Prijs € 16,95

Atlas van de Flora van Oost-Gelderland

De oostelijke helft van Gelderland is bij floraliefhebbers goed bekend. De flora van de bekende natuurgebieden zoals het Korenburgerveen, de Bekendelle, Montferland, de Kruisbergsche bosschen, de Veluwezoom en de Millingerwaard werd al in diverse publicaties beschreven. Wat er in de minder bekende natuurterreinen, in agrarisch gebied en in de bebouwde gebieden groeit is maar bij een enkeling bekend.

De plantengroei ten oosten van Apeldoorn en Nijmegen is nu volledig in kaart gebracht. De auteurs Benno te Linde en Louis-Jan van den berg zijn de afgelopen vijftien jaar vanaf het vroege voorjaar tot ver in de herfst in het veld geweest. Doordat hun ervaringen in de teksten doorklinken ontstaat een accuraat beeld van ontwikkelingen in het gebied. Oost-Gelderland, floristisch één van de rijkste gebieden van Nederland, is aan sterke veranderingen onderhevig! Plantensoorten die soms al meer dan een eeuw uitgestorven leken verschijnen in afgegraven terreinen. Uit zuidelijke streken afkomstige plantensoorten groeien tegenwoordig in maïsakkers en aan rivieroevers. Intussen gaan veel gevoelige soorten achteruit of staan op het punt te verdwijnen.

In totaal zijn door de amateurs en professionele onderzoekers in de periode 1989 en 2001 meer dan 500.000 gegevens verzameld. Deze zijn verwerkt tot verspreidingskaartjes. De verspreiding wordt per vierkante kilometer weergegeven. Vrijwel alle 1900 plantensoorten die in 19^e en 20^e eeuw in het onderzochte gebied zijn gevonden komen alfabetisch aan bod. Inleidende hoofdstukken gaan in op de ontwikkelingen en veranderingen in de Oost-Gelderse Flora, het onderzoek naar de verspreiding van wilde planten en plantengeografische ligging van Oost-Gelderland.

Formaat 22,6X28,6 cm

omvang 544 blz.

genaaid en gebonden uitvoering.

Illustraties: 1100 verspreidingskaartjes, 150 kleurenfoto’s van kenmerkende platensoorten, foto’s van bijzonder herbariummateriaal en historische verspreidingskaarten

ISBN 90 9016181-3

Prijs € 59,50 (incl. verzendkosten)

postgiro 8159656

Informatie: Stichting de Maandag,’s Herenhof 68, 6909 DC Babberich

Email flora-atlas_at_planet.nl of tel. 0316 248928 en 0544 372594

GIERZWALUWKALENDER

± half april Aankomst

Gierzwaluwen arriveren (vaak tegen de avond)

± 1 mei – 20 mei Paartijd

Er nog maar weinig Gierzwaluwen rond. De broedvogels blijven langdurig op het nest, ze spapen, poetsen veertjes en knappen het nest op. Bij mooi weer baltsvluchten en paring. De eerste eieren worden rond 15 mei gelegd.

± 20 mei – 15 juni Broedtijd (± 20 dagen)

Er komen steeds meer gierzwaluwen terug, de vogels zonder nestplaats arriveren nu ook.

Bij slecht weer (weinig vliegende insecten) trekken de niet-broeders weg. Broedvogels zijn bij slecht weer op de nesten. Als het langere tijd blijft regenen trekken zij ook weg en laten de eieren in de steek. Zijn de eieren bij terugkomst te ver afgekoeld, dan worden er nieuwe gelegd nadat de oude uit het nest zijn gewerkt.

Mannetje en vrouwtje broeden om beurten.

± 10 juni – 20 juli Nesttijd (± 42 dagen)

De laatste niet-broedende vogels arriveren, de kolonie is nu compleet.

De jongen worden geboren, ouders voeren met tussen pozen van 3 kwartier tot een uur. Ze fourageren hoog boven de nestplaats, vaak niet waarneembaar met het blote oog. De niet-broeders trekken overdag naar gebieden waar veel insecten zijn. ‘s Morgens en ‘s avonds voeren ze giervluchten uit langs de nesten. Soms gaan ze even bij een invliegopening hangen en schreeuwen om te controleren of het nest bezet is. De broedvogels geven antwoord.

Bij slecht weer blijven de broedvogels zolang mogelijk op de nesten. Houdt het slechte weer aan dan verlaten zij het nest, trekken weg en laten de jongen achter. Deze kunnen ± 7 dagen zonder eten, ze raken in een soort winterslaap, zijn de ouders tijdig terug dan gaat alles weer gewoon door. Ongeveer een kwartier na zonsondergang komen de broedvogels naar het nest om te slapen. De vogels zonder nesten (50 % van wat er rond vliegt, verzamelen zich en stijgen naar een hoogte van minstens 3000 meter. Op deze hoogte slapen ze, zwevend in de lucht.

± 20 juli – 5 augustus Uitvliegtijd, begin trek

De jongen beginnen uit te vliegen. De giervluchten zijn rond 20 juli op zijn hevigst om de aarzelende jongen naar buiten te lokken? Grote groepen Gierzwaluwen zijn hoog in de lucht waarneembaar, ze verzamelen zich voor de trek naar Afrika.

Eind juli begint het ineens stil te worden. groepen trekkende Gierzwaluwen zijn waar te nemen. broedvogels met late legsels blijven om hun taak te volbrengen, soms zelfs tot begin september.

Overgenomen uit: Bouwen voor Gierzwaluwen 2002, M. Mourmans - Leinders

Uitgave: Zwaluwen, Adviesbureau op non-profit basis, Roosendaal

Zwaluwen_at_hotmail.com, ISBN 90-9015861-8

Adressen

Informatie: Stichting Gierzwaluwen-werkgroep Nederland, afdeling Groningen R. Lindeboom, tel. 050 5425163 of rlin_at_planet.nl

Aankoop neststenen en dakpannen: Buitenbedrijf B.B.Z. tel. 050 3145027 of BBZ_at_INN,nl

Noot

Geldt bovenstaande kalender ook voor Groningen?

Willen de leden (vooral van de vogelwerkgroep) dit bijhouden,

opdat er in het herfstnummer van de Padloper op terug kan worden gekomen?

Wie meldt zijn eerste waarneming (bij de redactie)?

PLANTENCURSUS

In de jaren tachtig werd viermaal een plantencursus verzorgd onder de vlag van de FFF (Fryske Feriening foar Fjildbiology). Dat deze cursus in een behoefte voorzag en succesvol was, mag blijken uit het feit dat de ‘harde kern’ van die vier cursussen nog steeds zeer actief is met de studie en het inventariseren van de flora en vegetatie o.a. in FLORON verband. De laatste cursus sloot af in 1990, al weer 13 jaar geleden. Steeds vaker werd dan ook de vraag gesteld om de plantencursus te herhalen. Reden voor Jacob Koopman om die handschoen andermaal op te pakken.

De nieuwe cursus neemt twee jaar in beslag en is dan ook behoorlijk intensief. Dit jaar worden 12 theorie-avonden gehouden en 4 excursies. In dit eerste jaar wordt aandacht besteed aan de bouw van de bloem, een aantal families en een aantal leefgebieden Bijvoorbeeld: de ranonkel-familie, het bosgebied, grassen, het moerasgebied, het kweldergebied, composieten en ruderale planten).

De theorielessen zijn in 2003 gepland op 13, 20, 27 mei, 3, 10, 17, 24 juni, 1 juli, 2, 9, 16 en 23 september. Excursies worden gehouden op 14, 21, 28 juni en 13 september. In het jaar 2004 zijn van mei tot oktober eveneens 12 theorielessen gepland naast een zestal veldexcursies. In dat jaar zal er onder andere aandacht zijn voor stinseplanten, orchideeën, vlinderbloemige, heiden en duinen. De theorielessen beginnen steeds om 19.30 uur en eindigen om 21.30 uur. De cursusplaats is hoogst waarschijnlijk het S.O.B. te Heerenveen. Docent is Jacob Koopman. Hij verzorgt ook de waardevolle cursusmap vol informatie. Er kunnen maximaal 26 cursisten meedoen. De kosten zijn € 80,-- per cursist per jaar (vooraf te voldoen).

Opgave voor deze zeer verzorgde en leerzame cursus bij:

Jacob Koopman, Scholeksterstraat 63, 8446 HZ Heerenveen

tel. privé / ‘s avonds 0513 683344, werk / overdag 0561 618818 of Emailadres j.koopman_at_aoc-terra.nl

Naschrift: Zelf heb ik indertijd ook deze 2 jaar durende, zeer deugdelijke cursus met veel plezier gevolgd.

Willem Stouthamer

Biotoopbescherming Alle Terreinen

Vleermuis Excursie programma Stichting BAT zomer 2003

De excursie zijn steeds op woensdagavond; opgave vooraf is niet nodig. Er wordt een bijdrage gevraagd van € 2,-- kinderen half geld.

Info: Marjan van Oosten tel. 050 3144605 / Email marjan.oosten_at_12move.nl of Hans Tiddens tel. 0598 446274 / hans.tiddens_at_12move.nl

14 mei Groenestein, Groningen. We starten bij de parkeerplaats om 21.00 en de excursie duurt tot 23.00 uur

4 juni Sterrebos, Groningen. De excursie begint om 21.30 uur bij de koepel en duurt tot 23.00 uur.

16 juni Nienoord, Leek. De excursie start 21.30 uur met een inleidend praatje op de parkeerplaats en duurt tot ongeveer 23.00 uur.

30 juli Eelderbaan, Groniongen. De excursie start om 21.00 uur bij de kinderboerderij aan de Legeweg 2 en duurt tot 23.00 uur.

13 augustus Vlindertuin “De Kleine Vos”. We beginnen om 20.00 uur. Startpunt spreekt voor zich, het is een mooie combinatie met de vlinders, de nieuwe kelder en de vleermuizen. Dus kom op tijd en geniet. De excursie duurt tot 23.00 uur.

27 augustus Sassenhein, Haren. Start om 20.00 uur op de parkeerplaats bij het cafe, de excursie duurt tot 23.00 uur.

10 september Noorderplantsoen. We starten om 19.30 uur bij Jantje zag eens “vleermuizen” hangen midden in het park om. De excursie duurt tot 23.00 uur.

24 september Vosbergen, Eelde. We verzamelen ons om 19.00 uur bij de parkeerplaats bij de begraafplaats aan de bosrand. De excursie duurt tot 23.00 uur.

IVN Groningen/Haren Programma voorjaar/zomer 2003

Cursussen:

Wilde plantencursus: in het voorjaar van 2003 wordt weer een wilde plantencursus gegeven, hetgeen een ideale cursus is voor mensen die hun plantenkennis willen verbreden dan wel opbouwen. De cursus bestaat uit vijf theorielessen, die op de maandagavonden 14/4, 12/5, 26/5, 16/6 en 23/6 in het Natuurmuseum aan de Praediniussingel worden gegeven en vijf excursies, die op de zaterdagochtenden 19/4, 17/5, 31/5, 21/6 en 28/6 plaats vinden. De kosten bedragen € 35,00 voor IVN-leden en –donateurs en € 40,00 voor niet leden/donateurs. Info/opgave bij Ernst Flentge 050 5349131

Vogelcursus voor beginners: in het voorjaar van 2003 wordt weer een vogelcursus voor beginners gegeven. De cursus bestaat uit vijf theorielessen, die op de dinsdag-avonden 25/3, 1/4, 8/4, 15/4 en 22/4 in het Natuurmuseum aan de Praediniussingel worden gegeven en vijf excursies, die op de zaterdagochtenden 29/3 Hoornse Meer, 5/4 De Braak, 12/4 Kardinge, 19/4 Lauwersmeer en 11/5 Stadspark plaats vinden. De kosten bedragen € 32,50 voor IVN-leden en –donateurs en € 40,00 voor niet leden/donateurs. Info/opgave Gertjan Huiskes 050 5733682

Libellencursus voor beginners: leefwijze, voorkomen,welke soorten rond Groningen te vinden en hoe ze te herkennen. De cursus bestaan uit 2 theorielessen op woensdagavond 14/5 en 28/5 in het Natuurmuseum en 2 excusies op zaterdagochtend 31/5 en 16/8. Kosten zijn € 12,50 voor IVN-leden/donateurs en € 15,-- voor niet leden; opgave Willy Sjaarda 050 5419726

korte Vogelcursus voor gevorderden: in het najaar van 2003 start een vogelcursus voor gevorderden. De cursus duurt circa een jaar: tien theorie-avonden en tien bijbehorende excursies

IVN Groningen/Haren Programma voorjaar/zomer 2003

Excursies:

Zaterdag 26 april: fietsexcursie in polder Matssloot met als thema Weide-, water- en moerasvogels. Vertrek per fiets om 9.00 uur bij Stadsparkpaviljoen. Circa 14.00 uur terug in stad. Info Harrie Westerhuis 050 5260296.

Zondag 11 mei: wandelexcursie in Stadspark met als thema Vogelzang. Vertrek om 4.00 uur bij ijscokraam op hoek Paterswoldseweg/Concourslaan. Circa 7.00 uur einde excursie. Info Harrie Westerhuis 050 5260296.

Zaterdag 24 mei: wandelexcursie in het Bargerveen met als thema Heide-, water- en moerasvogels. Vertrek per auto om 16.00 uur van Overwinningsplein. Circa 24.00 uur (i.v.m. beluisteren van nachtzwaluw) terug in stad. Opgave/info Rob Lindeboom 050 5425163

Zondag 1 juni: wandelexcursie in de Appelbergen met als thema Planten in de Appelbergen. Start 14.00 uur op de parkeerplaats Appelbergen (vanaf Haren over het spoor links). Info Gertjan Huiskes 050 5733682

Zaterdag 6 september: wandelexcursie rondom het Friescheveen met als thema Bessen en andere herfstvruchten. Start 14.00 uur op de parkeerplaats van café Friescheveen aan de Meerweg. Info Geurt Verweij 050 5416916

Zondag 5 oktober: wandelexcursie in het Sterrebos met als thema Planten in de herfst. Start 14.00 uur bij de ingang van het Sterrebos aan de zijde van de Hereweg. Info Gertjan Huiskes 050 5733682

EXCURSIEPROGRAMMA K.N.N.V. afdeling GRONINGEN

> Voor zover niet anders staat vermeld, beginnen alle excursies om 9.00 uur vanaf het Overwinningsplein in Groningen.

Opgave bij Brenda BoltX 050 5273227 Email: ba.bolt_at_wanadoo.nl of bij Willem StouthamerX 050 3143841, Email: stouthamer.wj_at_inter.nl.net

> De excursiecommissie houdt zich het recht voor om bij te weinig opgave van deelnemers de excursie te annuleren. Leden die zich aangemeld hebben worden dan geïnformeerd.

Zaterdag 19 april Stinzenflora Friesland

Hoewel de stinzenflora dicht bij huis ook aanwezig is, gaan we met Willem Stouthamer een tocht maken naar het mekka van deze planten Friesland. Martenastate te Cornjum, Martenahuys te Franeker en Jongemastate te Raerd staan op het programma.

Vertrek 9.30 uur Overwinningsplein, van te voren opgeven ivm. vervoer.

Zaterdag 3 mei Gewestelijke excursie KNNV Noord Nederland

De Waterleiding Maatschappij Drenthe nodigt ons gewest uit voor een bezoek aan hun natuurontwikkelingsgebied in Breevenen.

Verzamelen bij de parkeerplaats aan de Bulten in Annen

Aanvang: 14.00 uur

Einde omstreeks 15.30 uur

Wie nodigen we uit ? Bestuur en andere leden uit onze afdeling

Opgave en inlichtingen bij Bert Aalders, tel./fax: 0592-350697

(of evt. via de email: BA.Bolt_at_wanadoo.nl)

Zaterdag 17 mei, 13.30 uur Witterveld

Zeer bijzondere excursie Witterveld (gem. Assen) o.l.v. de heer Johan Wessel, beheerder. Doordat een deel van het Witterveld gebruikt wordt als schietbaan is dit laatste stukje hoogveen in Midden Drenthe letterlijk onzichtbaar geworden voor het publiek. Johan Wessel, beheerder en amateur veldbioloog, is echter bereid gevonden ons mee te nemen naar de verborgen rijkdom van dit prachtige reservaat.

Vertrek: Overwinningsplein.

Noodzakelijke opgave bij Kees Boele 050 5370110

Wie gaat er mee naar Rottumeroog??????????????

Staatsbosbeheer organiseert schitterende excursies naar Rottumeroog. Rust en stilte van het wad, verrijkt met zeehonden en vogels. De vaartocht duurt ongeveer 3 uur. Daarna moet er stevig gewandeld worden om op het eiland te komen (ook drie uur). Totale duur excursie: ca. 11 uur. Kosten: Euro 47,50 inclusief koffie, thee, soep en broodjes. Helaas niet geschikt voor mensen die slecht ter been zijn.

Datum: ergens begin september.

Laatst mogelijke aanmelding: 20 mei 2003 (dit i.v.m. maken afspraak)

Graag willen wij met deze verleidelijke aankondiging uw belangstelling peilen. Het is niet goedkoop maar wel een prachtkans om ook ons laatste waddeneiland eens te bezoeken. Gaat u ook mee? Bel direct met Kees Boele en reserveer een plaats. Uiteraard is uw opgave onder voorbehoud van de mogelijkheden van Staatsbosbeheer.

Kees Boele, Remmingaweg 48, 9751 VR Haren

Home: tel.: +31.50.5370110, fax +31.50.5370109

Vrijdag 13 juni fietsexcursie Zuidlaardermeer

Om 18.30 uur vertrekken we vanaf het Overwinningsplein voor een rondje Zuidlaardermeer waarbij we gebruik zullen maken van het pontje. De avonden zijn lang half juni, zodat af en toe gestopt kan worden voor het bekijken van een vogel of een plant.

Graag opgave

Zaterdag 26 juli Ezumakeeg en Lammerburen

Deze dag gaan we vogels kijken waarbij de Steenuil onze speciale aandacht heeft.

We gaan naar Ezumakeeg, op weg naar het Lauwersmeer proberen we bij Anjum de Steenuil te spotten. Op de terugweg brengen we een bezoek aan informatiecentrum Lammerburen .In de boerderij van het informatiecentrum is de oudst bekende broedplaats van Steenuilen in de provincie Groningen.

Vertrek 9.00 uur vanaf busstation Bedumerweg. Graag opgave

Zondag 24 augustus Oranje en Hijkerveld

We gaan deze dag diep Drente in. Het eerste doel is de vogelhut bij Oranje waar we de Roerdomp hopen te zien. Afhankelijk van het weer en de belangstelling brengen we een bezoek aan het Hijkerveld.

Vertrek 9.00 uur Overwinningsplein .Opgave!

WEB sites (vervolg) http://www

knnv.nl

knnvuitgeverij.nl

vogelbescherming.nl

floron.nl

frontlinie.nl/floron/ district Amsterdam

instnat.be Instituut voor Natuurbehoud

naturalis.nl

natuurdatabase.nl

natuurenboek.nl

natuurmuseum.nl

saxifraga.nl dia-archief