Voorkomen van Straatliefdegras ( Eragrostis pilosa)

Eragrostis pilosa in de provincie Groningen

Bert Oving

In 2001 heb ik mij tijdens de inventarisaties voor FLORON voornamelijk beperkt tot het inventariseren in de bebouwde kom. Vanwege de MKZ-crisis begin dit jaar, leek het mij verstandiger om de buitengebieden te mijden. Een goede gelegenheid om het voorkomen van planten in de dorpen eens nader onder de loep te nemen. Een soort die daarbij regelmatig is aangestreept betreft Straatliefdegras. Vanaf deze eerste waarnemingen ben  ik tevens bij gaan houden waar ik de soort tijdens mijn werkzaamheden her en der in de provincie aantrof. In de grotere dorpen heb ik middels een paar gerichte zoekacties het verspreidingsbeeld zo goed mogelijk gecompleteerd. Een groot aantal van de waarnemingen zijn dan ook vanuit de auto gedaan. In de meeste gevallen is het openen van het portier en een korte blik op de weg of langs de stoeprand voldoende om de aanwezigheid vast te stellen. De soort is op korte afstand gemakkelijk te herkennen en nagenoeg niet met andere soorten te verwisselen, ook niet met Klein liefdegras (Eragrostis minor) ¹.

Straatliefdegras kent zijn oorsprong in Oost-Azië. Het is een kosmopoliet van de warme en gematigde gebieden.

In Nederland is de soort in de eerste helft van de 20^e eeuw enkele malen als adventief gevonden. Vanaf 1958 krijgt de plant vaste voet in Rotterdam en vanaf de jaren zeventig elders in Zuid-Holland en vervolgens ander delen van Nederland. Vanaf 1980 verloopt de verdere uitbreiding snel, waarschijnlijk via verkeer. Op dit moment is de soort plaatselijk algemeen in het Urbaan district ².

Het voorkomen neemt af van zuid naar noord. In Noord-Nederland geldt de soort  tot voor kort als zeldzaam. In Drenthe stamt de eerste waarneming uit 1985 en geldt hij als een zeer zeldzame soort welke in 5 km-hokken is aangetroffen, steeds tussen bestrating ³. Inmiddels  is de soort ook in deze provincie op meerdere plaatsen aangetroffen ^{4 5}.

In de provincie Groningen is Straatliefdegras tot en met 1999 in vijftien kilometerhokken vastgesteld ⁶. In 1996 is het voor het eerst aangetroffen door P. Stolwijk ⁷. Pas in 1999 is dit grasje ook in Oost-Groningen aangetroffen ⁸. Tijdens een inventarisatiekamp in Bourtange blijkt de soort in 2 kilometerhokken voor te komen. Datzelfde jaar nog  blijkt de soort in Winschoten en Oude Pekela algemeen te zijn ⁹. Inmiddels staat de teller op minimaal 112 kilometerhokken ( zie kaartje) en loont het om de actuele verspreiding eens nader te bekijken.

In West-Groningen blijft tot dusver de verspreiding van Straatliefdegras beperkt tot de stad Groningen, alwaar de soort de laatste jaren bezig is met een spectaculaire opmars ¹⁰.

In Oost-Groningen ligt het zwaartepunt van de verspreiding duidelijk in de Veenkoloniën. In de grotere plaatsen als Hoogezand, Stadskanaal Veendam en Winschoten  groeit de soort met vele tienduizenden. Op diverse locaties is vastgesteld dat de plant grote delen van klinkerstraten heeft gekoloniseerd en daarmee kennelijk Straatgras heeft verdrongen. Ook in de lintvormige dorpen is de soort in vrijwel elk geschikt hok gevonden.

 In Westerwolde is de soort tot nu toe alleen in Bourtange en Vlagtwedde aangetroffen. De eerste plaats is een  toeristische trekpleister  en het is waarschijnlijk dan ook geen toeval dat de soort juist hier massaal voorkomt.

Opvallend is de afwezigheid van Straatliefdegras in de gebieden met jonge zeeklei. In Delfzijl is slechts 1 plant aangetroffen. Alleen in Appingedam  is de soort met een bezetting van 4 hokken redelijk algemeen. Een groot aantal dorpen op de jonge zeeklei zijn inmiddels door verschillende floristen bezocht maar de soort is er tot op heden niet aangetroffen ^{5 11}. Dit zal waarschijnlijk deels te maken hebben met de grondsoort. Straatliefdegras behoort tot de groep van de zogenaamde C4-planten ^{4 12}. Van dergelijke planten is bekend dat ze een voorkeur hebben voor zandige gronden omdat deze in de zomer sterker opgewarmd worden dan klei- en veengronden. Klinkerstraten worden gewoonlijk ingelegd op een zandbed zodat er geen beperking hoeft te zijn voor vestiging van Straatliefdegras. Zo blijkt de soort in een jong zeekleigebied als de Noordoostpolder in alle dorpen algemeen voor te komen, maar wel uitsluitend tussen bestrating en niet in perkjes, wegranden e.d. ⁵. Nieuwe vestigingen op de Groningse klei lijkt dan ook slechts een kwestie van tijd en zal zich waarschijnlijk voornamelijk beperken tot de bebouwde kom.

In de provincie Groningen is Straatliefdegras voornamelijk aangetroffen tussen bestrating, langs stoepranden, beklinkerde vluchtheuvels en in perkjes. Voorts op een spoorwegovergang en éénmaal massaal in een verwaarloosd voortuintje. Buiten de bebouwde kom is de soort slechts twee maal aangetroffen, éénmaal op een NAM-locatie en éénmaal in de vastgereden berm van een landweggetje. In Drenthe is de soort echter meerdere malen aangetroffen buiten de bebouwde kom, steeds in de spatzône van wegen ⁵.

Wat betreft het voorkomen van Straatliefdegras in de provincie Groningen kan gesteld worden dat de soort inmiddels een algemene verschijning is. Aan de opmars van dit plantje zal, naar het zich laat aanzien, voorlopig nog geen einde komen. De komende jaren zal de soort naar verwachting de dorpjes op de jonge zeeklei weten te bereiken. Een voorspoedige kolonisatie lijkt onafwendbaar. In de Veenkoloniën  zal de soort naar het zich laat aanzien verder toenemen. Buiten de bebouwde kom lijkt het zeer waarschijnlijk dat de soort steeds vaker zal opduiken in de spatzône van allerlei wegen.  Inventarisaties in de komende jaren zullen echter moeten uitwijzen of het geschetste scenario ook inderdaad gevolgd wordt.

Literatuur:

1.        Eigen bevindingen aan de hand van vondst van Klein liefdegras op beklinkerde vluchtheuvel in Scheemda.

2.        Heukels’ Interactieve Flora van Nederland. 1998. ETI/ Rijksherbarium.

3.        Werkgroep florakartering Drenthe. 1999. Atlas van de Drentse Flora, Schuijt & Co B.V., Haarlem.

4.        Dijkhuis, E. 2000. Opmars van Straatliefdegras en andere C4-planten in provincie Groningen? Floron nieuwsbrief Groningen, nr. 7, 2000

5.        Eigen waarnemingen in 2001.

6.        Gebaseerd op gegevens van FLORBASE - 2F.

7.        Floron nieuwsbrief Groningen, nr. 3, 1997.

8.        Floron nieuwsbrief Groningen, nr. 7, 2000.

9.        Melding van A.M. Nieuwenhuijs in Floron nieuwsbrief nr. 7, 2000.

10.     Zie E. Dijkhuis, elders in deze nieuwsbrief.

11.     Mondelinge mededeling van W. Stouthamer.

12.     Weeda, E. J. et. al. 1985. Nederlandse oecologische flora. Wilde planten en hun relaties. Deel 5. IVN, Amsterdam. Floron nieuwsbrief Groningen. nr. 3, 1997.

13.     Verspreidingskaart is geproduceerd met behulp van het programma STIPT van het IKC Natuurbeheer (auteur: P. Frigge)

14.     FLORBASE is een bestand met plantensoort-waarnemingen op 1x1 kilometerhokniveau. Het bestand bestaat uit gegevens van provincies, particulieren, terreinbeherende organisaties en instituten.